Sworzeń tłokowy to stalowy wałek łączący tłok z korbowodem i przenoszący całe ciśnienie spalania. Część zaprojektowano na całe życie silnika, więc prawdziwy stuk sworznia jest rzadki, a określenie „stukają sworznie” od dziesięcioleci błędnie przykleja się do spalania stukowego. Mimo to zużyty sworzeń naprawdę stuka, jego dźwięk da się rozpoznać i nie należy mylić go z innymi stukami: i pilność, i budżet są tu własne. Oto skąd się bierze, jak brzmi i jakie testy go potwierdzają.
Skąd bierze się luz
Sworzeń jest podparty w trzech miejscach: w dwóch piastach tłoka i w małym łbie korbowodu, zwykle przez tulejkę z brązu. Luz powstaje z trzech powodów:
- głód olejowy — tulejka małego łba jest smarowana rozbryzgiem i mgłą olejową i zużywa się pierwsza, gdy poziom albo ciśnienie są za niskie;
- przegrzanie — aluminiowe piasty tłoka tracą wcisk po poważnym przegrzaniu;
- spalanie stukowe — jego fale uderzeniowe rozbijają pasowanie sworznia w piaście, więc zaawansowane spalanie stukowe z czasem dokłada do własnego dzwonienia prawdziwy stuk sworznia.
Luz rzędu dziesiątych części milimetra jest już słyszalny: przy każdej zmianie kierunku siły sworzeń przesuwa się w wyrobionym otworze z metalicznym kliknięciem.
Jak brzmi stuk sworznia
Dźwięk jest wysoki, ostry i suchy — cieńszy niż stukot rozrządu i wyraźniejszy niż dzwonienie spalania stukowego. Głównym znacznikiem jest związek ze zmianami obciążenia: stuk jest najczystszy w tych momentach, w których siła działająca na tłok zmienia kierunek.
| Objaw | Sworzeń tłokowy | Spalanie stukowe | Zawory |
|---|---|---|---|
| Charakter | Ostre pojedyncze kliknięcie | Seria dzwoniących „monet” | Równy, miękki stukot |
| Kiedy słychać | Puszczanie i dodawanie gazu, przygazowania | Przyspieszanie pod obciążeniem | Stale, wraz z obrotami |
| Zależność od paliwa | Brak | Tak, liczba oktanowa | Brak |
| Nagrzewanie | Prawie nie wpływa | Głośniej na ciepło | Ciszej na ciepło |
| Odcięcie cylindra | Pro-Stuk się zmienia | Bez zmian | Bez zmian |
Różnica względem spalania stukowego jest zasadnicza: zatankowanie paliwa o wyższej liczbie oktanowej nic nie zmienia przy stuku sworznia, a zwykle zabija dzwonienie detonacji. Różnicą względem klapania tłoka jest temperatura: klapanie dudni na zimno i gaśnie po nagrzaniu, a sworzeń stuka zawsze tak samo. Jeśli stuk żyje wyłącznie na zimnym silniku, zacznij od stuku silnika tylko na zimno, a jeśli nasila się na rozgrzanym — stuku silnika na gorąco.
Testy, które to potwierdzają
Domowe sprawdzenie to przygazowanie na postoju: na rozgrzanym silniku gwałtownie dodaj i puść gaz. Sworzeń odpowiada ostrym kliknięciem dokładnie przy zmianach obciążenia — przy dodaniu i przy puszczeniu. Potem ten sam test na zimnym silniku: jeśli dźwięk jest identyczny, teoria sworznia się umacnia; jeśli na zimno jest głośniejszy, bardziej prawdopodobna jest grupa tłokowa.
W warsztacie odcina się cylindry po kolei: przy pracującym silniku odłącza się kolejno cewkę albo wtryskiwacz jednego cylindra. Obciążenie tego tłoka spada, a stuk zużytego sworznia wyraźnie się zmienia albo znika — tak znajduje się konkretny cylinder. Potem pomiar kompresji i oględziny endoskopem przez otwór świecy oddzielają zużycie sworznia od zatarć gładzi. Głuchy, niski stuk z większej głębokości to inna i pilniejsza historia, opisana w stuku silnika pod obciążeniem, a całą rodzinę dźwięków porządkuje przegląd stuków silnika według brzmienia.
Swój dźwięk porównaj z typowymi nagraniami na stronach objawów dzwonienie przy przyspieszaniu i stukanie w silniku.
Jak podejmuje się decyzję o naprawie
Sworznia nie da się wymienić od zewnątrz: silnik trzeba rozebrać i wyjąć grupę tłokową. Wymienia się sworznie, tulejki małego łba, a przy uszkodzonych piastach także tłoki, wszystko z oględzinami cylindrów. To teren remontu, a ważnym wnioskiem jest moment: dopóki luz jest mały, wycena ogranicza się do sworzni i tulejek; rozbite piasty dokładają komplet tłoków.
Dwie rzeczy warto ustalić z warsztatem. Który cylinder wskazano i w jaki sposób — odcinanie cylindrów to test na pięć minut, a diagnoza bez niego to zgadywanie. I czy znaleziono przyczynę: głód olejowy albo spalanie stukowe, które uszkodziło sworzeń, uszkodzi też nowy.
Jazda ze stukającym sworzniem jest możliwa krótko i łagodnie: bez wysokich obrotów i pełnych obciążeń. Luz rośnie w coraz szybszym tempie, a każdy kilometr pod obciążeniem przesuwa naprawę w stronę droższej wersji — o granicach mówi jazda ze stukającym silnikiem.
Jeśli nie ma pewności co do diagnozy — a przy stukach silnika nikt jej nigdy nie ma — nagraj dźwięk w aplikacji Pro-Stuk: zestawia ona nagranie z odpowiedziami o warunkach i pokazuje prawdopodobne przyczyny w procentach.
